---
title: "Гэмт хэргийн улмаас учирсан эд материалын хохирол болон зардлыг нөхөн төлүүлэх"
file-url: "gemt-hergiin-hohirol-nohon-toluuleh"
description: "Гэмт хэрэг, зөрчлийн улмаас учирсан эд материалын бодит хохирол болон гарсан зардлыг хэрхэн нөхөн төлүүлэх талаарх хууль зүйн зөвлөгөө, практик алхамууд."
keywords: ["эмчилгээний зардал", "ажилгүй байсан хугацааны нөхөн олговор", "эд хөрөнгийн хохирол", "баримт бичиг бүрдүүлэх", "шүүх шинжилгээний дүгнэлт"]
category: "Эрүүгийн эрх зүй"
date: "2026-06-27"
readTime: "6 минут"
---
## Оршил
Гэмт хэрэг, зөрчлийн улмаас иргэн, хуулийн этгээдэд эд хөрөнгийн болон бие махбодын хохирол учрах нь түгээмэл байдаг. Монгол Улсын хууль тогтоомжоор хохирогч нь өөрт учирсан бодит хохирол болон түүнийг арилгахтай холбоотой гарсан зайлшгүй зардлыг гэм буруутай этгээдээс нэхэмжлэх эрхтэй. Энэхүү нийтлэлээр гэмт хэргийн улмаас учирсан эд материалын хохирлыг хэрхэн үнэлэх, ямар зардлуудыг нөхөн төлүүлэх боломжтой болон шүүхийн практикт үүнийг хэрхэн шийдвэрлэдэг талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлах болно.
## Хууль зүйн үндэслэл
Хохирол нөхөн төлүүлэх харилцааг дараах үндсэн хуулиудаар зохицуулдаг:
1. **Гэм буруугийн хариуцлага:** **[ИХ-ийн §497.1](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=гэм)**-д зааснаар бусдын эд хөрөнгөд хууль бусаар гэм хор учруулсан этгээд уг гэм хорыг хариуцан арилгах үүрэгтэй.
2. **Эд хөрөнгийн хохирол арилгах:** **[ИХ-ийн §510.1](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=эд)**-д зааснаар гэм хор учруулахаас өмнө байсан байдалд нь сэргээх эсхүл учирсан хохирлыг мөнгөөр нөхөн төлнө.
3. **Бодит хохирол ба олох ёстой байсан орлого:** **[ИХ-ийн §229.1](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=хохирол)**-д зааснаар үүрэг бүхий этгээд бодит хохирол болон олох ёстой байсан орлогыг нөхөн төлөх үүрэг хүлээдэг.
4. **Эрүүл мэндийн зардал:** **[ИХ-ийн §228.4](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=299&sword=эмчилгээ)**-д зааснаар хохирогч эмчилгээний зайлшгүй зардлыг урьдчилан төлүүлэхээр шаардах эрхтэй. Мөн **[ЭМДтХ-ийн §12.1.1](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=10922&sword=төлүүлэх)**-д зааснаар гэмт хэргийн улмаас эрүүл мэнд нь хохирсон даатгуулагчийн зардлыг буруутай этгээдээр нөхөн төлүүлдэг.
5. **Төрөөс олгох нөхөн олговор:** Тодорхой тохиолдолд (жишээ нь: амь насаа алдсан, хүнд гэмтсэн) төрөөс нөхөн олговор олгож, дараа нь гэм буруутай этгээдээс нэхэмжилдэг **[ХОНООТХ-ийн §4.1](https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=534&sword=олговор)**.
## Хохирол барагдуулах үйл ажиллагааны дараалал
Гэмт хэргийн улмаас хохирсон иргэн дараах алхамуудыг хийх шаардлагатай:
```mermaid
flowchart TD
A[Гэмт хэрэг гарах] --> B[Цагдаад мэдэгдэх]
B --> C[Хохирлын үнэлгээ хийх]
C --> D[Нэхэмжлэх зардал тооцох]
D --> E{Шүүхийн шат}
E -->|Эрүүгийн хэрэг| F[Иргэний нэхэмжлэл]
E -->|Захиргааны хэрэг| G[Олговор нэхэмжлэх]
F --> H[Шүүхийн шийдвэр]
G --> H
H --> I[Шийдвэр гүйцэтгэл]
1. Хохирлыг баримтжуулах
Хохирогч өөрт учирсан зардлыг баримтаар нотлох үүрэгтэй. Үүнд:
- Эм тариа, эмчилгээний төлбөрийн баримт (E-баримт эсвэл тамгатай падаан);
- Эд хөрөнгийн үнэлгээний тайлан (тусгай зөвшөөрөл бүхий үнэлгээчнээр гаргуулсан);
- Ажилгүй байсан хугацааны цалингийн тодорхойлолт, НДШ-ийн лавлагаа;
- Зайлшгүй гарсан тээврийн болон бусад зардлын баримтууд.
2. Нөхөн төлүүлэх боломжтой зардлын төрлүүд
Диаграм ачааллаж байна...
3. Шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
Эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлэх явцад хохирогч нь "Иргэний нэхэмжлэгч"-ээр тогтоогдож, хохирлоо нэхэмжилнэ. Хэрэв эрүүгийн хэргийн шүүх хуралдаанаар хохирлын хэмжээг бүрэн тогтоох боломжгүй бол шүүх "хохирлоо иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх журмаар нэхэмжлэх эрхийг нээлттэй үлдээж" шийдвэрлэдэг.
Шүүхийн практик
Шүүх хохирол тооцохдоо "эрхийг өмнөх байдалд нь сэргээх" зарчмыг баримталдаг.
- Захиргааны байгууллагын буруутай үйлдэл: Тогтоол #934-д зааснаар захиргааны байгууллага нь өөрийн гаргасан хууль бус шийдвэрийн улмаас иргэнд учирсан хохирлыг (цалин, олговор) барагдуулах үүрэгтэй.
- Ажилгүй байсан хугацааны олговор: Тогтоол #883 болон Тогтоол #996-д төрийн албан хаагчийг үндэслэлгүйгээр ажлаас чөлөөлсөн тохиолдолд ажилгүй байсан бүх хугацааны олговрыг гаргуулж, нийгмийн даатгалыг нөхөн төлүүлдэг практик тогтсон.
- Хохирогчийн гэм буруу: ИХ-ийн §514.1-д зааснаар хэрэв хохирол гарахад хохирогчийн өөрийн болгоомжгүй үйлдэл нөлөөлсөн бол шүүх нөхөн төлбөрийн хэмжээг багасгаж болно.
Практик зөвлөмж
- Баримтаа цуглуулах: Аливаа зардал гаргах бүртээ санхүүгийн тамгатай баримт, НӨАТ-ын баримтыг заавал авч хадгалаарай. Хувийн бичмэл тооцоо шүүхэд нотлох баримт болохгүй.
- Шинжээчийн дүгнэлт: Эд хөрөнгийн хохирлыг зөвхөн эрх бүхий үнэлгээний байгууллагаар тогтоолгох нь шүүх дээр маргаангүй шийдэгдэх үндэслэл болно.
- Сэтгэцэд учирсан хор уршиг: ИХ-ийн §230.2-д заасны дагуу сэтгэцийн хохирлыг мөнгөн хэлбэрээр арилгах боломжтой болсон тул энэ талаарх шинжээчийн дүгнэлтийг гаргуулах хэрэгтэй.
Дүгнэлт
Гэмт хэргийн улмаас учирсан хохирлыг нөхөн төлүүлэх нь таны хуулиар олгогдсон эрх юм. Хамгийн гол нь хохирлын хэмжээг бодитойгоор, баримтаар нотлох явдал юм. Хэрэв гэм буруутай этгээд төлбөрийн чадваргүй бол тодорхой нөхцөлд төрөөс нөхөн олговор (түрүүлж олгох) авах боломжийг ГБХХТХ-ийн §26.1-д заасан байдаг.
Анхааруулга: Энэхүү нийтлэл нь зөвхөн мэдээллийн чанартай бөгөөд хууль зүйн зөвлөгөө болохгүй. Тодорхой хэрэг маргааны тухайд мэргэжлийн өмгөөлөгчөөс зөвлөгөө авна уу.